Ninh Bình cần đáp ứng gì để thí điểm mô hình đô thị di sản văn hóa?

Chính phủ vừa ban hành Nghị định số 282/2026/NĐ-CP, tạo khung pháp lý cho việc thí điểm mô hình đô thị di sản văn hóa. Ninh Bình có nhiều điều kiện thuận lợi, nhưng việc sở hữu di sản nổi tiếng không đồng nghĩa địa phương đã được lựa chọn hoặc toàn bộ tỉnh trở thành đô thị di sản.

Tiêu chí không chỉ nằm ở số lượng di sản

Nghị định số 282/2026/NĐ-CP được ban hành ngày 14/7/2026, quy định chi tiết một số nội dung của Nghị quyết số 28/2026/QH16 về phát triển văn hóa Việt Nam.

Theo quy định mới, địa phương được lựa chọn thí điểm phải có đô thị hình thành và phát triển gắn với di sản. Giá trị di sản phải góp phần tạo nên giá trị, bản sắc và hoạt động kinh tế – xã hội của đô thị, thay vì tồn tại như những điểm tham quan riêng lẻ.

Địa phương còn phải có từ hai di sản văn hóa vật thể, phi vật thể hoặc di sản tư liệu được Việt Nam hay UNESCO công nhận, xếp hạng, ghi danh. Tuy nhiên, số lượng mới chỉ là một điều kiện.

Nghị định đồng thời yêu cầu địa phương thực hiện tốt công tác bảo vệ, phát huy giá trị di sản; có quy chế quản lý; kiểm soát mật độ xây dựng, tầng cao, hình thức kiến trúc, không gian công cộng và hoạt động dịch vụ trong khu vực di sản.

Ninh Bình có những lợi thế đáng chú ý

Ninh Bình đang sở hữu Quần thể danh thắng Tràng An – Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới được UNESCO ghi danh. Không gian Hoa Lư, Tràng An cùng hệ thống di tích, lễ hội, làng nghề và cảnh quan karst tạo nên mối liên hệ rõ giữa lịch sử cư trú với quá trình hình thành đô thị.

Định hướng phát triển hiện nay của tỉnh cũng nhấn mạnh kinh tế di sản, du lịch, công nghiệp văn hóa và mô hình đô thị có bản sắc riêng. Đây là điểm tương đồng đáng kể với tinh thần của Nghị định 282.

Ninh Bình còn có kinh nghiệm trong quản lý, bảo tồn và khai thác giá trị di sản thế giới. Những dữ liệu về sức chứa du lịch, cảnh quan, kiến trúc, di tích khảo cổ và cộng đồng địa phương là nền tảng quan trọng nếu tỉnh xây dựng phương án thí điểm.

Dù vậy, lợi thế không thay thế được quy trình pháp lý. Hiện chưa có thông tin chính thức xác nhận toàn tỉnh Ninh Bình đã được lựa chọn thực hiện mô hình đô thị di sản văn hóa theo Nghị định mới.

Ranh giới thí điểm phải được xác định cụ thể

Một nội dung quan trọng là Chủ tịch UBND cấp tỉnh quyết định phạm vi, địa bàn thực hiện thí điểm và chịu trách nhiệm bảo đảm các tiêu chí.

Như vậy, nếu Ninh Bình triển khai, phạm vi có thể là một không gian đô thị cụ thể, không mặc nhiên bao phủ toàn bộ địa giới tỉnh. Khu vực này còn phải được xác định trong quy hoạch đô thị và nông thôn, sau đó được cấp có thẩm quyền phê duyệt.

Việc khoanh vùng cần giải quyết đồng thời nhiều yêu cầu: bảo vệ yếu tố gốc của di sản, duy trì sinh kế cộng đồng, kiểm soát xây dựng và đáp ứng nhu cầu phát triển hạ tầng. Nếu phạm vi quá rộng nhưng thiếu cơ chế quản lý thống nhất, mô hình có thể khó vận hành. Ngược lại, phạm vi quá hẹp có nguy cơ làm đứt gãy mối liên hệ giữa di sản với cảnh quan và đời sống cư dân.

Có cơ chế ưu đãi nhưng không phải được xây dựng tự do

Nghị định cho phép địa phương thí điểm áp dụng một số chính sách về đất đai, phí và lệ phí. Trong đó có cơ chế ưu đãi tiền thuê đất cho dự án dịch vụ, du lịch, công nghiệp văn hóa hoặc khai thác kinh tế di sản đáp ứng điều kiện.

Điều cần lưu ý là ưu đãi chỉ được áp dụng khi dự án phù hợp quy hoạch và không ảnh hưởng yếu tố gốc, cảnh quan văn hóa, kiến trúc cùng khả năng chịu tải của hạ tầng đô thị.

Vì vậy, không thể diễn giải chính sách mới thành việc đất đai quanh di sản sẽ được chuyển mục đích hoặc xây dựng thuận lợi hơn. Trên thực tế, yêu cầu kiểm soát mật độ, tầng cao và hình thức kiến trúc có thể chặt chẽ hơn những khu vực thông thường.

Nguồn thu từ tham quan sau khi trừ chi phí theo quy định cũng được định hướng quay trở lại phục vụ bảo quản, tu bổ và phục hồi di tích. Đây là cơ chế tạo dòng tài chính cho bảo tồn, thay vì chỉ tập trung tăng số lượng khách.

Việc cần theo dõi trong thời gian tới

Đối với Ninh Bình, diễn biến quan trọng tiếp theo là tỉnh có ban hành đề án hoặc quyết định xác định phạm vi thí điểm hay không; phạm vi nào được đề xuất; quy hoạch được cập nhật ra sao và quy chế quản lý kiến trúc, cảnh quan sẽ áp dụng thế nào.

Trước khi có các văn bản này, cụm từ “đô thị di sản văn hóa” nên được hiểu là định hướng và mô hình có điều kiện, không phải một danh hiệu đã tự động được trao cho Ninh Bình.